SAVOIR-FAIRE

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΣΥΜΒΟΛΩΝ

Η ΙΣΧΥΣ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΕΜΒΛΗΜΑΤΙΚΟΥ

Ο ορισμός του συμβόλου και τι καθορίζει μια εικόνα ως εμβληματική, θέτει ένα ερώτημα που έδωσε κίνητρο και ενέπνευσε καλλιτέχνες, προσωπογράφους, αρχιτέκτονες, εφευρέτες και πρόσωπα με ισχύ και επίδραση εδώ και χιλιετίες. Από τα πρώτα αυθεντικά, κλασικά σύμβολα μέχρι και την εποχή των ΜΜΕ, του διαδικτύου και των σύγχρονων ισχυρών συμβόλων, τα σύμβολα δίνουν μια οπτική έννοια μέσω της οποίας μπορεί να αποκαλυφθεί η ταυτότητας μιας ολόκληρης κουλτούρας. Η αντίληψη του εμβληματικού αλλάζει μεταξύ των περιόδων, αλλά ταυτόχρονα παραμένει κατά μία έννοια στατική και ακίνητη. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζεται να συναρπάζει, να εξάπτει την περιέργεια και να αποτελεί τον απόλυτο στόχο των δημιουργικών μέχρι και σήμερα.

ΟΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΕΜΒΛΗΜΑΤΙΚΟ

Η λέξη «icon» προέρχεται από την αρχαιοελληνική εἰκών που σημαίνει «μοιάζει με» και ο κλασικός κόσμος ήταν αυτός που μας έδωσε τις πρώτες εμβληματικές εικόνες που μεταφέρθηκαν σε άλλους πολιτισμούς. Με το πέρασμα των αιώνων, τόσο η λέξη, όσο κι ο ορισμός της άλλαξαν αρκετά, από τους Βυζαντινούς πίνακες μέχρι τα σύμβολα που βρίσκουμε στις οθόνες των κινητών μας.

Μέσα από το πρίσμα της τέχνης του 20ου αιώνα, η φύση των συμβόλων επαναπροσδιορίστηκε, με φιγούρες όπως οι Μοντριάν και Ρόθκο να δημιουργούν σύμβολα που καθόρισαν έναν αιώνα προόδου. Ο Γουόρχολ αργότερα όρισε εκ νέου το σύμβολο, χρησιμοποιώντας την επανάληψη, την εξοικείωση και άμεσα αναγνωρίσιμες εικόνες που πήραν μια νέα έννοια μέσα από το περιεχόμενο των εκθέσεών του και τη συνεχή τους παρουσία στα έργα του.

Στον επαναπροσδιορισμό των συμβόλων, έπαιξε ρόλο κι η σύγχρονη φιλοσοφία. Ο Ρολάν Μπαρτ, Γάλλος συγγραφέας και σημειολόγος παρουσίασε μια ιδέα της εικονογραφίας στα μέσα του 20ου αιώνα, συμπεραίνοντας ότι ένα σύμβολο δεν πρέπει μόνο να μοιάζει πολύ με αυτό που συμβολίζει, αλλά να είναι και άμεσα αναγνωρίσιμο και να συμβολίζει κάτι μεγαλύτερο από το σύνολο των μερών του. Ο Μπαρτ αναγνώρισε διάφορα σύμβολα της γαλλικής ταυτότητας, από συνταγές μέχρι τη μόδα και από συνήθειες μέχρι το design, προτρέποντάς μας να αναγνωρίσουμε τα σύμβολα ως μέρος της καθημερινής ζωής και ως έναν καθρέφτη μέσω του οποίου βλέπουμε τον κόσμο και τους εαυτούς μας.

Λεπτομέρειες από τον πίνακα του Πητ Μοντριάν με τίτλο Composition De Lignes Et Couleur: III, 1937.
Φωτογραφία: ©2020Mondrian/Holtzman Trust.
Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΕΝΟΣ ΣΥΜΒΟΛΟΥ
Κοντινό μιας γραφομηχανής με γράμματα Helvetica. Φωτογραφία: ©Matthias Kretschmann, Getty Images.

Ο σχεδιασμός του πραγματικά εμβληματικού που θα έχει διάρκεια στον χρόνο είναι δίχως αμφιβολία ο απόλυτος στόχος για τους περισσότερους δημιουργικούς. Είναι όμως ιδιαίτερα δύσκολο να γνωρίζεις τι θα αιχμαλωτίσει τη φαντασία του κοινού και θα αναζωπυρώσει το πάθος του καταναλωτή και της βιομηχανίας. Πράγματι, πολλά από τα σύμβολα του 20ου αιώνα δεν κατάφεραν αρχικά να κερδίσουν την αναγνώριση και απέτυχαν, καταστροφικά μάλιστα, από το πρώτο εμπόδιο. Η γραμματοσειρά Helvetica, ένα αριστούργημα του ελβετικού design, απορρίφθηκε αρχικά και αγνοήθηκε κατά τις πρώτες δεκαετίες του περασμένου αιώνα. Παρ’ όλα αυτά, όταν το τοπίο στο design άλλαξε και ο μίνιμαλ χαρακτήρας του Bauhaus βρήκε ένα νέο, ενθουσιώδες κοινό, έγινε η πιο εμβληματική γραμματοσειρά του 20ου αιώνα και ένα άκρως επιδραστικό κλασικό σχέδιο.

Είναι πολλοί αυτοί που θα υποστηρίξουν ότι για να αποκτήσει ένα σχέδιο εμβληματικό status και επιτυχία, θα πρέπει να διχάσει τις απόψεις και να συναντήσει αντίσταση. Το Bauhaus είναι ένα τέτοιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς τα εσωτερικά και οι αρχιτεκτονικές ιδιαιτερότητες αυτής της σχολής που δημιούργησε σύμβολα, υπέστησαν διασυρμό από τους συντηρητικούς λάτρεις της τέχνης. Το ίδιο συνέβη και με το Guggenheim του Φρανκ Λόιντ Ράιτ στη Νέα Υόρκη, το οποίο συνάντησε τρομερές αντιδράσεις, συχνά από εκείνους που αργότερα θα αναγνώριζαν την επίδρασή του, μια επίδραση που συναντούμε μόνο στις πιο καινοτόμες προσεγγίσεις.

Αντίστροφα, υπάρχουν και εκείνα τα εμβληματικά designs που εμφανίστηκαν ολοκληρωμένα και έκαναν αμέσως αισθητή την παρουσία τους, διαμορφώνοντας τη βιομηχανία γύρω τους. Η καρέκλα Vitra παρουσιάστηκε στον κόσμο μέσω ενός διαγωνισμού MoMA του 1950 και αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα. Αισιόδοξη, προοδευτική, χρηστική και στιλάτη, αντιπροσώπευε τον ιδεαλισμό της Αμερικής μετά τον πόλεμο, συνδυάζοντας την καινοτομία και την οικιακή άνεση, πλάθοντας την αισθητική των μέσων του 20ου αιώνα με πρωτοποριακή δημιουργικότητα.

ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΣΥΜΒΟΛΑ ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΤΟΥ 21ΟΥ ΑΙΩΝΑ

Όταν αναζητούμε τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία δημιουργίας της εικονογραφίας, δεν είναι δυνατόν να αγνοήσουμε την επίδραση της αρχιτεκτονικής. Τα πραγματικά εμβληματικά κτίρια δεν προσφέρουν απλώς μια αναπαράσταση του design της εποχής τους, ζουν περισσότερο από όλα όσα τα περιβάλλουν και αποτελούν τα μακροχρόνια σύμβολα ολόκληρων βιομηχανιών, πόλεων ή και εθνών. Μέσα από την αρχιτεκτονική, βλέπουμε τις ζωντανές αποδείξεις της ιστορίας, πώς αυτή η ιστορία προστατεύτηκε και διατηρήθηκε και τη δημιουργία ενός οπτικοποιημένου μέλλοντος που θα εκπροσωπήσει το σήμερα στις επόμενες γενιές.

Ο Φρανκ Γκέρι υποστήριζε ότι η σπουδαία αρχιτεκτονική πρέπει «να μιλάει για τον χρόνο και τον τόπο, αλλά να λαχταρά τη διαχρονικότητα». Για να γίνει αυτό, δημιουργήθηκε μια σειρά από κανόνες που επιβεβαιώνουν τι μπορεί να μετατρέψει ένα κτίριο σε ένα σύμβολο του χρόνου και του τόπου. Ανάμεσά τους, η ανάγκη για μια άμεσα αναγνωρίσιμη σιλουέτα, η ικανότητα να εκφράζει μια πρόκληση για το περιεχόμενό του, να κάνει ειλικρινή χρήση των υλικών και να έχει μια ποιητική σημασία που αγγίζει τον συμβολισμό. Αυτές οι έννοιες μπορούν να εντοπιστούν στα κτίρια που έγιναν συνώνυμα με τις πόλεις που χτίστηκαν γύρω τους, τους Πύργους Petronas στην Κουάλα Λουμπούρ, το Guggenheim στο Μπιλμπάο και το Shard του Λονδίνου.

Στην εποχή του internet και σε μια περίοδο που τα ταξίδια στον κόσμο είναι προσβάσιμα, η έκθεσή μας σε εμβληματικά σχέδια και εμβληματική αρχιτεκτονική είναι ευρύτερη και πιο εκθαμβωτική από ποτέ. Είναι όμως εντυπωσιακό, ότι ο αριθμός των κτιρίων και των σχεδίων που έγιναν δίχως αμφιβολία σύμβολα δεν έχει αυξηθεί αντιστοίχως, με μόνο πολύ λίγα να καταφέρνουν να έχουν αυτή την τιμή. Είναι η απόδειξη, ότι η επίδραση και η σημασία του εμβληματικού και η ισχύς που αυτό διαθέτει, έχουν ενισχυθεί παρά εξασθενίσει. Ανεξάρτητα από του πού φτάνουν οι πολιτισμοί μας και τι «θαύματα» δημιουργούν, τα σύμβολα παραμένουν ως η κορυφή της αριστείας.

Το Μουσείο Guggenheim στο Μπιλμπάο. Φωτογραφία: ©cavallapazza, Istock.
Η ΕΠΑΝΕΦΕΥΡΕΣΗ ΕΝΟΣ ΣΥΜΒΟΛΟΥ
Skin Caviar Liquid Lift της La Prairie.

Η Συλλογή Skin Caviar της La Prairie δημιουργήθηκε πριν από περισσότερα από 30 χρόνια και είναι η επιτομή της τόλμης. Αυτή η τόλμη οδήγησε στη δημιουργία ενός συμβόλου – του Skin Caviar Liquid Lift το 2012. Ο πρώτος ορός της La Prairie που αψηφά τη βαρύτητα, το Skin Caviar Liquid Lift δημιουργήθηκε ως φόρος τιμής στις εμβληματικές σταγόνες χαβιαριού της Συλλογής Skin Caviar. Τώρα, το 2020, η La Prairie επαναπροσδιορίζει το Skin Caviar Liquid Lift, συνδυάζοντας για πρώτη φορά, σε έναν ασυναγώνιστο ορό τα δυο πιο ισχυρά και προηγμένα συστατικά χαβιαριού, τα Caviar Premier και Caviar Absolute.