Τέχνη και Αρχιτεκτονική

Ένα όραμα αιωνιότητας

Η καλλιτεχνική επιδίωξη της σύλληψης του άχρονου.

Η σύλληψη της ουσίας του αιώνιου βρίσκεται στο κέντρο της τέχνης και της αρχιτεκτονικής. Είναι η ρίζα όλης της δημιουργικής έμπνευσης, η αναζήτηση μιας ζωής για τους καλλιτέχνες και τους αρχιτέκτονες σε όλο το πέρασμα της ιστορίας. Εντέλει, είναι το αποκορύφωμα της ίδιας της ομορφιάς. Όπως έχει πει ο φιλόσοφος Amit Ray, «Η ομορφιά είναι η στιγμή που ο χρόνος εξαφανίζεται. Η ομορφιά είναι ο χώρος όπου εμφανίζεται η αιωνιότητα».

ΜΙΑ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ

Έχει ειπωθεί πως ο ρόλος του καλλιτέχνη είναι να αντικατοπτρίζει τον καιρό του. Όμως αυτό που πραγματικά επιδιώκει ο καλλιτέχνης είναι να δημιουργήσει κάτι που υπερβαίνει το καθημερινό. Δεν είναι μια φευγαλέα επιθυμία του. Το αποτύπωμά του στην ανθρωπότητα και τον πολιτισμό διαρκεί στον χρόνο. Στο τέλος του προηγούμενου αιώνα, τα σπουδαία καλλιτεχνικά μυαλά απομακρύνθηκαν από τη ρεαλιστική αναπαράσταση και εξερεύνησαν τις δυνατότητες της φαντασίας σε κινήματα όπως της Αφηρημένης τέχνης, του Σουρρεαλισμού και του Κυβισμού. Σε αυτές τις καινούριες, ανεξερεύνητες ως τότε σφαίρες της έκφρασης, οι καλλιτέχνες μπορούσαν να μελετήσουν εκ νέου την έννοια των σημαντικών ζητημάτων της ζωής. Ο γνωστότερος καλλιτέχνης του σουρρεαλιστικού κινήματος, Salvador Dalí, δεν απέφυγε ιδέες που προβληματίζουν γύρω από το αιώνιο και το υπερφυσικό. Ο σαν από όνειρο πίνακάς του «Οράματα αιωνιότητας» (1936) παρουσιάζει ένα χωρίς τέλος, απροσδιόριστο τοπίο που υπογραμμίζεται από αντικείμενα στο πρώτο πλάνο που αποτελούν αναφορά στο «Ποίημα των μικρών πραγμάτων» του 1927. Όπως περιγράφεται στη μόνιμη συλλογή του Ινστιτούτου Τέχνης του Σικάγο, «…η ερημιά του σχεδόν χωρίς στοιχεία τοπίου δίνει στη σύνθεση μια συνταρακτική αίσθηση του απεριόριστου».

Από τη φαντασίωση της αιωνιότητας του Dalí στην εικόνα, μεταφερόμαστε στη μυστηριώδη ικανότητα του Mark Rothko να μεταφράζει την έννοια σε συναίσθημα. Το να στέκεται κάποιος μπροστά σε έναν από τους πίνακες του Αμερικάνου καλλιτέχνη αφηρημένης τέχνης πρόκειται για την παράδοσή του στον χρόνο και στον χώρο. Οι εσκεμμένα συγκλονιστικές, μεγαλύτερες από την πραγματικότητα διαστάσεις συνδυάζονται με χρώματα τόσο πλούσια και έντονα, που είναι ένα θαύμα που είναι φτιαγμένες από απλό καμβά, πλαίσιο και μπογιά. Ο Rothko επιθυμούσε οι θεατές να νιώθουν ότι βρίσκονται μέσα στον πίνακα, μεταφέροντάς τους σε μια άλλη σφαίρα, ένα εναλλακτικό πλάνο της πραγματικότητας. «Πρέπει πρώτα να τους παρατηρούν από κοντινό πλάνο, για να δίνεται η πρώτη εντύπωση ότι βρίσκονται μέσα στον πίνακα», είπε. «Οι μεγάλες εικόνες είναι σαν τα δράματα, στα οποία κάποιος συμμετέχει με άμεσο τρόπο».

Χωρίς τίτλο, 1967, Mark Rothko. Φωτογραφία του Lynton Gardiner. ©2020 Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης/ Πηγή τέχνης/ Scala, Φλωρεντία. © 1998 Kate Rothko Prizel & Christopher Rothko, 2020, ProLitteris, Ζυρίχη.
ΕΝΑ ΜΕ ΤΟ ΑΠΕΙΡΟ
Το Άπειρο Κρυσταλλικό Σύμπαν, 2018, ©teamLab

Η άμεση δέσμευση του Rothko με τον θεατή του, η προσπάθεια να τον κάνει να νιώθει ότι βρίσκεται μέσα στον πίνακα, θα μπορούσε να ειδωθεί ως πρόδρομος του υπνωτίζοντος έργου της Yayoi Kusama. Από τη δεκαετία του 1960, η Γιαπωνέζα καλλιτέχνιδα έχει δημιουργήσει περιβάλλοντα που περικλείουν μέσω της επανάληψης, καθρεπτών, της συνάθροισης και οπτικών μοτίβων. Ο αντικαθρεπτιζόμενος πίνακάς της «Δωμάτια απείρου» είναι πιθανότατα το καλύτερο παράδειγμα της εμμονής της με την έννοια της αιωνιότητας. Η επιμελήτρια του Hirshhorn, Mika Yoshitake, περιέγραψε την προσωπική έκθεση της καλλιτέχνιδας το 2018, «Yayoi Kusama: Καθρέπτες απείρου», ως εξής: «Όταν οι επισκέπτες εξερευνούν την έκθεση, αναπόφευκτα θα γίνουν και οι ίδιοι μέρος των έργων, προκαλώντας έτσι την προκαθορισμένη αντίληψή τους για την αυτονομία, τον χρόνο και τον χώρο». Οι καθηλωτικοί, συμμετοχικοί χώροι δημιουργούν την ψευδαίσθηση της ατελείωτης ύπαρξης, μαγεύοντας με το άπειρο του φωτός και της ομορφιάς τους.

Στην πρώτη γραμμή των προηγμένων πολυμέσων στη σύγχρονη τέχνη σήμερα βρίσκεται η καλλιτεχνική ομάδα TeamLab, στη συμβολή τέχνης και επιστήμης. Αυτή η κολλεκτίβα δημιουργών εξερευνεί τη σχέση μεταξύ του κόσμου γύρω μας και εμάς, μέσω των απέραντων τεχνολογιών και μιας διεπιστημονικής καλλιτεχνικής ματιάς. Όπως το περιγράφουν οι ίδιοι, «το TeamLab επιζητά να υπερβεί αυτά τα όρια στην αντίληψή μας για τον κόσμο, για τη σχέση μεταξύ του εαυτού και του κόσμου, και της συνέχισης του χρόνου. Όλα υπάρχουν σε μια μακριά, εύθραυστη, αλλά θαυμαστή και χωρίς σύνορα συνέχιση της ζωής». Οι καθηλωτικές τους εγκαταστάσεις αφθονούν σε χρώμα, φως και πνεύμα, μετατρέποντας την κατανόηση μας της ζωτικότητας της ζωής στην αιωνιότητα.

ΥΠΕΡΒΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ

Η ίδια η έννοια της αρχιτεκτονικής είναι αυτή της μονιμότητας. Οι δομές που είναι κατασκευασμένες από ουσία και ύλη δεν μπορούν να είναι εφήμερες. Ενώ οι αρχιτέκτονες σκέφτονται τη μεταφορά της φόρμας και της λειτουργίας, εξίσου τους απασχολεί η κατασκευή έργων που διαρκούν σε πρακτικότητα, ύφος και στο συλλογικό φαντασιακό. «Η φόρμα προέρχεται από το θαύμα… αυτό το θαύμα ανυψώνει τη γνώση», από τα «Σημειωματάρια και σκίτσα» του Louis I. Kahn. Ο αρχιτέκτονας όρισε τη σύγχρονη αμερικάνικη αρχιτεκτονική του 20ου αιώνα, αντιπαραβάλλοντας την επιβολή υλικών δύναμης με καμπυλωτές επιφάνειες υποβολής που επιδέξια διαχέουν το φως, ενορχηστρώνοντας μια εμπειρία απείρου αναμεμιγμένη με το αιθέριο. Ο Kahn εφάρμοσε τη γεωμετρία μαζί με φυσικά στοιχεία όπως το νερό για να ανυψώσει το βλέμμα, οδηγώντας το να ξεκουραστεί και να συμφιλιωθεί με τον ορίζοντα που χάνεται.

Η σύγχρονη αρχιτέκτονας Zaha Hadid ήταν ειδήμων στο να οδηγεί το βλέμμα με τα σχέδιά της, κατασκευάζοντας γραμμές που βουτούσαν, λύγιζαν, καμπύλωναν και συνέχιζαν εκτός πλάνου -ένα απολαυστικό τέχνασμα της αντίληψης που προσφέρει μία φυσική μεταφορά για την αιωνιότητα. Υπεύθυνη για μια νέα οπτική γλώσσα στην αρχιτεκτονική, η Hadid είπε: «Άρχισα να προσπαθώ να δημιουργήσω κτίρια που θα λαμπύριζαν σαν απομονωμένα κοσμήματα. Τώρα θέλω να συνδέονται, να σχηματίζουν ένα νέο είδος τοπίου, να ρέουν μαζί με τις σύγχρονες πόλεις και τις ζωές των ανθρώπων τους». Το Her Art Museum of Changsha Meixihu International Culture & Art Centre (MICA) είναι το πιο πρόσφατο παράδειγμα της κληρονομιάς της. Αναδυόμενο από το έδαφος, πλαισιωμένο από νερό από τη μια πλευρά, δεν παρουσιάζει ούτε μία γωνία, ούτε ένα τελικό σημείο.

Από το να παρέχουν έναν απλό αντικατοπτρισμό της παρούσας στιγμής, οι καλλιτέχνες και οι σχεδιαστές τολμούν να ορίσουν αυτό που φαίνεται να μην έχει αρχή ή τέλος. Είτε με το όνειρο, το χρώμα, την έννοια ή την κλίμακα, τα δημιουργικά μυαλά επιδιώκουν την δυνατότητα του υπερβατικού χώρου και χρόνου, φτάνοντας στο αιώνιο -όχι μόνο για εκείνους, αλλά για όλη την ανθρωπότητα.

MICA, σχέδιο από τη Zaha Hadid. Φωτογραφία ©Virgile Simon Bertrand